Şema Terapi Nedir ve Terapötik Süreç Nasıl İlerler?

Şema terapi, kişinin çocukluk ve ergenlik dönemlerinden itibaren gelişebilen kalıcı düşünce, duygu, beden duyumu ve davranış örüntülerini anlamaya odaklanan bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır. Özellikle tekrar eden ilişki sorunlarının, yoğun duygusal tepkilerin ve kişinin zarar verici olduğunu bildiği hâlde değiştirmekte zorlandığı davranışların altında yatan psikolojik süreçleri değerlendirmeyi amaçlar.

Şema terapi yalnızca geçmiş yaşantıları incelemekle sınırlı değildir. Geçmişte oluşan örüntülerin güncel ilişkilerde, karar süreçlerinde ve kişinin kendisiyle kurduğu ilişkide nasıl sürdüğünü ele alır. şema terapi yaklaşımı; erken dönem uyumsuz şemalar, temel duygusal ihtiyaçlar, başa çıkma biçimleri, şema modları ve terapötik ilişki gibi birbiriyle bağlantılı kavramlar üzerinden yapılandırılır.

Şema Terapi Nedir?

Şema terapi, bilişsel davranışçı yaklaşımın kavramlarını bağlanma, gelişimsel psikoloji, kişiler arası ilişkiler ve deneyimsel çalışmalarla birleştiren bütünleştirici bir terapi modelidir. Yaklaşım, kişinin yaşadığı sorunun yalnızca o anda ortaya çıkan düşüncelerle değil, daha eski ve yerleşik anlamlandırma biçimleriyle de ilişkili olabileceğini kabul eder.

Bir kişi ilişkilerinde sürekli terk edileceğini düşünebilir, küçük bir eleştiriyi yoğun bir değersizlik hissiyle karşılayabilir veya başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyabilir. Bu davranışların altında yalnızca güncel olay değil, geçmiş deneyimlerden gelişen ve bugünkü yaşantıları etkileyen şemalar bulunabilir.

Şema terapi sürecinde genel olarak şu alanlar incelenir:

• Kişinin karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçları
• Çocukluk ve ergenlik dönemindeki önemli deneyimler
• Tekrarlanan düşünce ve duygu örüntüleri
• Yakın ilişkilerde ortaya çıkan beklentiler
• Zorlayıcı durumlarda kullanılan başa çıkma biçimleri
• Farklı koşullarda etkinleşen şema modları
• Kişinin sağlıklı yetişkin becerileri
• Güncel davranışları değiştirmeye yönelik adımlar

Amaç geçmişte kimin hatalı olduğunu belirlemek değildir. Kişinin bugünkü yaşamını sınırlayan örüntüleri anlaması, ihtiyaçlarını daha sağlıklı yollarla karşılaması ve yeni davranış seçenekleri geliştirmesi hedeflenir.

Şema Ne Anlama Gelir?

Şema, kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiği geniş ve kalıcı anlamlandırma örüntüsüdür. Şemalar yalnızca sözel düşüncelerden oluşmaz; duyguları, bedensel tepkileri, anıları ve davranış eğilimlerini de kapsayabilir.

Örneğin terk edilme şeması etkinleşen bir kişi, partnerinin kısa süreli uzaklığını ilişkinin sona ereceğinin işareti olarak yorumlayabilir. Bu yorum yoğun kaygı oluşturabilir ve kişi sürekli güvence isteme, öfkelenme veya ilişki tamamen bitmeden kendisi uzaklaşma davranışı gösterebilir.

Şemaların bazı temel özellikleri şunlardır:

• Erken yaşam deneyimleriyle ilişkili olabilir.
• Kişiye tanıdık geldiği için doğru kabul edilebilir.
• Belirli olaylarla hızla etkinleşebilir.
• Yoğun duygusal ve bedensel tepkiler oluşturabilir.
• Kişinin ilişkilerdeki beklentilerini etkileyebilir.
• Kendini sürdüren davranışlara yol açabilir.
• Farklı yaşam dönemlerinde farklı biçimlerde görülebilir.

Bir şemanın varlığı, kişinin her zaman aynı biçimde davranacağı anlamına gelmez. Şemanın etkinleşme düzeyi, yaşam koşullarına ve kişinin geliştirdiği başa çıkma becerilerine göre değişebilir.

Erken Dönem Uyumsuz Şemalar Nasıl Gelişir?

Erken dönem uyumsuz şemalar, çocukluk ve ergenlik dönemlerinde temel duygusal ihtiyaçların sürekli veya önemli ölçüde karşılanmamasıyla ilişkili olarak gelişebilir. Mizaç özellikleri, aile ilişkileri, akran deneyimleri, okul ortamı ve travmatik yaşantılar bu süreçte rol oynayabilir.

Şemaların gelişimine katkıda bulunabilecek deneyimler şunlardır:

• Güvenli ve tutarlı bağlanmanın yeterince kurulamaması
• İhmal, istismar veya yoğun eleştiri
• Duyguların küçümsenmesi ya da cezalandırılması
• Aşırı koruyucu veya kontrol edici ebeveynlik
• Çocuğun yaşından fazla sorumluluk üstlenmesi
• Gerçekçi olmayan başarı beklentileri
• Aile içinde sınırların belirsiz olması
• Akran zorbalığı veya dışlanma
• Sürekli karşılaştırılma
• Çocuğun bireyselliğinin desteklenmemesi

Aynı aile ortamında büyüyen çocukların farklı şemalar geliştirebilmesi mümkündür. Çünkü mizaç, doğum sırası, aile içindeki roller ve yaşanan olayların kişisel anlamı birbirinden farklı olabilir.

Temel Duygusal İhtiyaçlar Nelerdir?

Şema terapi, insanların gelişim sürecinde bazı temel duygusal ihtiyaçlara sahip olduğunu kabul eder. Bu ihtiyaçların kusursuz biçimde karşılanması gerekmez; ancak yeterli ve tutarlı düzeyde karşılanmaları sağlıklı psikolojik gelişimi destekler.

Temel duygusal ihtiyaçlar genel olarak şu alanlarda ele alınabilir:

• Güvenli bağlanma, sevgi ve kabul
• Korunma, istikrar ve öngörülebilirlik
• Özerklik ve yeterlilik geliştirme
• Duyguları ve ihtiyaçları özgürce ifade edebilme
• Kendiliğindenlik, oyun ve eğlenme
• Gerçekçi sınırlar ve öz denetim

Bir ihtiyacın karşılanmaması her zaman tek bir şemaya yol açmaz. Örneğin güvenli bağlanmanın yetersiz olması, kişide terk edilme, duygusal yoksunluk veya güvensizlik beklentilerinin farklı biçimlerde gelişmesiyle ilişkili olabilir.

Şema Alanları Ne İşe Yarar?

Şema modelinde erken dönem uyumsuz şemalar, benzer temel ihtiyaçlarla ilişkilerine göre belirli alanlar altında sınıflandırılabilir. Bu gruplama, kişinin yaşadığı güçlükleri anlamaya yardımcı olan kuramsal bir düzen sunar.

Ayrılma ve Reddedilme Alanı

Kişinin güvenlik, kabul, korunma ve duygusal yakınlık ihtiyaçlarının karşılanmayacağı beklentisiyle ilişkilidir. Terk edilme, güvensizlik, duygusal yoksunluk, kusurluluk ve sosyal izolasyon gibi örüntüler bu alanda değerlendirilebilir.

Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı

Kişinin bağımsız hareket etme, başarılı olma veya günlük yaşam sorumluluklarını yerine getirme kapasitesine ilişkin olumsuz beklentilerini içerebilir. Bağımlılık, başarısızlık ve tehlikeler karşısında aşırı incinebilirlik gibi örüntülerle ilişkilendirilebilir.

Zedelenmiş Sınırlar Alanı

Gerçekçi sınırları kabul etme, karşılıklılık ve öz denetim becerilerindeki güçlüklerle ilişkilidir. Hak görme ve yetersiz öz denetim gibi örüntüler bu alanda ele alınabilir.

Başkalarına Yönelimlilik Alanı

Kişinin onay almak, çatışmadan kaçınmak veya diğerlerini korumak amacıyla kendi ihtiyaçlarını geri plana atmasıyla ilişkili olabilir. Boyun eğicilik, kendini feda ve onay arayıcılık örüntüleri bu alanda değerlendirilebilir.

Aşırı Tetikte Olma ve Baskılama Alanı

Hata yapmaktan kaçınma, duyguları kontrol altında tutma ve katı kurallara uyma eğilimiyle ilişkilidir. Karamsarlık, duygusal ketlenme, yüksek standartlar ve cezalandırıcılık örüntüleri bu alanda bulunabilir.

Bu sınıflandırmalar tanı değildir. Kişiyi sabit bir kategoriye yerleştirmek için değil, tekrar eden yaşam örüntülerini anlamak için kullanılır.

Terk Edilme Şeması Nasıl Görülebilir?

Terk edilme şeması, önemli ilişkilerin istikrarlı biçimde sürmeyeceği ve yakın olunan kişilerin er ya da geç uzaklaşacağı beklentisiyle ilişkilidir. Kişi küçük mesafeleri veya geçici iletişim azalmalarını yoğun kayıp tehdidi olarak yaşayabilir.

Bu şema etkinleştiğinde:

• Sürekli güvence isteme
• Partnerin davranışlarını yoğun biçimde takip etme
• Kısa ayrılıklarda aşırı kaygı yaşama
• İlişki bitmeden önce uzaklaşma
• Tutarsız kişilere yönelme
• Yakın ilişkilerde öfke ve yapışma arasında geçiş

görülebilir.

Her ayrılık kaygısı terk edilme şeması anlamına gelmez. Tepkinin yoğunluğu, tekrar etme biçimi ve kişinin farklı ilişkilerindeki örüntüler değerlendirilmelidir.

Duygusal Yoksunluk Şeması Nedir?

Duygusal yoksunluk şeması, kişinin duygusal ihtiyaçlarının başkaları tarafından yeterince karşılanmayacağı beklentisiyle ilişkilidir. Kişi anlaşılmayacağını, korunmayacağını veya ihtiyaç duyduğu sıcaklığı göremeyeceğini düşünebilir.

Bu örüntü:

• İhtiyaçları açıkça ifade etmekte zorlanma
• Duygusal açıdan mesafeli kişileri seçme
• İlişkide yalnız hissetme
• Destek sunulduğunda bunu fark edememe
• Yakınlık beklentisinden tamamen vazgeçme
• İhtiyaçları karşılanmadığında yoğun kırgınlık yaşama

biçimlerinde ortaya çıkabilir.

Terapi sürecinde yalnızca kişinin başkalarından ne beklediği değil, ihtiyaçlarını nasıl ifade ettiği ve yakınlık sunulduğunda buna nasıl karşılık verdiği de incelenir.

Kusurluluk ve Utanç Şeması

Kusurluluk şeması, kişinin temelinde değersiz, kötü, sevilmeye layık olmayan veya kabul edilemez bir özelliğe sahip olduğunu düşünmesiyle ilişkilidir. Kişi başkalarının gerçek hâlini gördüğünde kendisini reddedeceğine inanabilir.

Bu şemanın etkileri şunlar olabilir:

• Eleştiriye karşı aşırı hassasiyet
• Kendini başkalarıyla yoğun biçimde karşılaştırma
• Yakın ilişkilerde gerçek ihtiyaçları gizleme
• Başarıları küçümseme
• İltifatları kabul etmekte zorlanma
• Mükemmel görünmeye çalışma
• Utanç oluşturabilecek durumlardan kaçınma

Kusurluluk hissinin güçlü olması, kişinin gerçekten yetersiz olduğu anlamına gelmez. Şema terapi, bu değerlendirmenin hangi deneyimlerden geliştiğini ve bugün nasıl sürdürüldüğünü anlamaya çalışır.

Başarısızlık ve Yetersizlik Beklentileri

Başarısızlık şeması, kişinin eğitim, çalışma veya performans gerektiren alanlarda akranlarından daha yetersiz olduğu ve gelecekte başarısız olacağı beklentisiyle ilişkilidir.

Şema farklı başa çıkma biçimleriyle görülebilir:

• Görevleri sürekli ertelemek
• Yeni sorumluluklardan kaçınmak
• Başarı ihtimali bulunan alanları küçümsemek
• Aşırı hazırlanarak hata ihtimalini sıfırlamaya çalışmak
• Kendini kanıtlamak için yoğun çalışma
• Başarılı olsa bile sonucu şansa bağlamak

Görünen davranışlar birbirinden farklı olsa da altında benzer bir yetersizlik beklentisi bulunabilir. Bu nedenle yalnızca davranışın dış görünüşüne göre şema çıkarımı yapılmamalıdır.

Yüksek Standartlar Şeması

Yüksek standartlar şeması, kişinin eleştiriden kaçınmak, değerli hissetmek veya kontrolü korumak amacıyla kendisine katı ve zorlayıcı performans kuralları koymasıyla ilişkili olabilir. Başarı isteği tek başına uyumsuz değildir; önemli olan standartların esnekliği ve yaşam üzerindeki etkisidir.

Bu örüntüde:

• Dinlenirken suçluluk duyma
• Başarılardan kısa süre memnun olma
• Küçük hataları kabul edilemez görme
• Sürekli daha fazlasını yapma ihtiyacı
• İlişkiler ve kişisel bakım için zaman ayıramama
• Başkalarına karşı da katı beklentiler geliştirme

görülebilir.

Terapi sürecinin amacı kişinin bütün hedeflerinden vazgeçmesi değildir. Başarı, dinlenme, ilişkiler ve sağlık arasında daha gerçekçi bir denge geliştirmesi hedeflenir.

Şema Baş Etme Biçimleri Nelerdir?

Şema etkinleştiğinde kişi yoğun duygusal rahatsızlığı azaltmak için belirli başa çıkma biçimleri kullanabilir. Bu yöntemler geçmişte koruyucu bir işlev görmüş olabilir; ancak yetişkin yaşamında sorunları sürdürebilir.

Üç temel başa çıkma biçimi genel olarak şu şekilde açıklanabilir:

• Şemaya teslim olma
• Şemadan kaçınma
• Şemayı aşırı telafi etme

Şemaya Teslim Olma

Kişi şemanın doğru olduğunu kabul eder gibi davranır ve geçmişteki örüntülere benzeyen ilişkiler ya da durumlar içinde kalabilir. Kusurluluk şemasına teslim olan biri kendisini sürekli eleştiren kişilerle ilişki kurabilir.

Şemadan Kaçınma

Kişi şemayı etkinleştirebilecek duygu, düşünce veya durumlardan uzak durmaya çalışır. Yakın ilişkilerden kaçınmak, duyguları bastırmak veya sürekli meşgul olmak bu biçimin örnekleri olabilir.

Şemayı Aşırı Telafi Etme

Kişi şemanın tam tersi doğruymuş gibi davranarak kırılganlığını gizlemeye çalışabilir. Değersiz hisseden birinin sürekli üstünlüğünü kanıtlamaya çalışması veya terk edilme korkusu yaşayan birinin kimseye ihtiyaç duymadığını vurgulaması buna örnek verilebilir.

Başa çıkma biçimleri kişilik özelliği olarak değerlendirilmemelidir. Belirli bir şemanın oluşturduğu rahatsızlığı azaltmaya yönelik öğrenilmiş davranışlardır.

Şema Modu Nedir?

Şema modu, belirli bir anda etkin olan yoğun duygu, düşünce ve davranış durumunu ifade eder. Şemalar uzun süreli örüntülerken modlar kişinin o anda hangi psikolojik durumda olduğunu anlamaya yardımcı olur.

Bir kişi aynı gün içinde farklı modlar arasında geçiş yapabilir. Eleştirildiğinde kendisini çaresiz hissedebilir, kısa süre sonra saldırgan biçimde karşılık verebilir ve daha sonra yoğun biçimde geri çekilebilir.

Mod çalışması şu sorulara odaklanabilir:

• Şu anda hangi duygu ön planda?
• Kişi kendisiyle nasıl konuşuyor?
• Hangi ihtiyaç görünür hâle geliyor?
• Hangi başa çıkma davranışı kullanılıyor?
• Sağlıklı yetişkin modu bu durumda nasıl davranabilir?

Modlar kişiyi etiketlemek için değil, hızla değişebilen duygusal durumları ve davranışları anlaşılır hâle getirmek için kullanılır.

Çocuk Modları Nelerdir?

Çocuk modları, kişinin karşılanmamış ihtiyaçları ve yoğun duygusal tepkileriyle ilişkili psikolojik durumları ifade eder. Kırılganlık, öfke, dürtüsellik veya doğal neşe gibi farklı deneyimler bu başlık altında ele alınabilir.

Kırılgan çocuk modu etkinleştiğinde kişi:

• Yalnız ve korunmasız hissedebilir.
• Terk edilmekten korkabilir.
• Yoğun utanç yaşayabilir.
• Anlaşılmadığını düşünebilir.
• Küçük olaylara geçmişteki yoğunlukla tepki verebilir.

Öfkeli çocuk modu ise ihtiyaçların karşılanmaması veya haksızlığa uğrama hissi karşısında yoğun öfke ve tepkiyle görülebilir. Amaç bu duyguları bastırmak değil, altında bulunan ihtiyacı anlayarak daha sağlıklı ifade yolları geliştirmektir.

Eleştirel ve Cezalandırıcı Ebeveyn Modları

Eleştirel veya cezalandırıcı ebeveyn modları, kişinin geçmişte duyduğu katı, küçümseyici veya cezalandırıcı mesajları zamanla içselleştirmesiyle ilişkili olabilir. Bu modlarda kişi kendisine sert, utandırıcı ve gerçekçi olmayan bir dille yaklaşabilir.

İçsel ifadeler şu biçimlerde ortaya çıkabilir:

• “Hata yapmaya hakkın yok.”
• “Yeterince iyi değilsin.”
• “İhtiyaçlarını dile getirmek bencilliktir.”
• “Zayıflık gösterirsen herkes seni terk eder.”
• “Dinlenmeyi hak etmedin.”

Şema terapide amaç bu sesle tartışmakla sınırlı değildir. Mesajın kökeni, kişinin duyguları üzerindeki etkisi ve daha gerçekçi, koruyucu bir iç sesin nasıl geliştirilebileceği ele alınır.

Başa Çıkma Modları Nasıl Görülür?

Başa çıkma modları, kişinin kırılgan çocuk duygularından ve şemaların oluşturduğu acıdan uzaklaşmak için geliştirdiği durumlardır. Teslim olma, duygudan kopma veya aşırı kontrol gibi farklı biçimlerde görülebilir.

Örneğin kişi:

• Başkalarının isteklerine sürekli boyun eğebilir.
• Duygusal olarak tamamen uzaklaşabilir.
• Sürekli çalışarak içsel deneyimlerinden kaçabilir.
• Başkalarını kontrol etmeye çalışabilir.
• Üstün ve saldırgan davranarak kırılganlığını gizleyebilir.
• Yoğun rahatlama sağlayan fakat zarar verici alışkanlıklara yönelebilir.

Terapi sürecinde bu modlar yalnızca olumsuz davranışlar olarak ele alınmaz. Geçmişte hangi işlevi yerine getirdikleri anlaşılır ve daha sağlıklı alternatifler geliştirilir.

Sağlıklı Yetişkin Modu Nedir?

Sağlıklı yetişkin modu, kişinin duygularını ve ihtiyaçlarını fark ederek gerçekçi, şefkatli ve sorumlu davranabilme kapasitesini ifade eder. Bu mod kusursuzluk veya sürekli sakinlik anlamına gelmez.

Sağlıklı yetişkin becerileri şunları içerebilir:

• Kırılgan duyguları kabul etmek ve korumak
• İhtiyaçları uygun biçimde ifade etmek
• Gerçekçi sınırlar koymak
• Zarar verici iç eleştiriye karşı durmak
• Dürtüleri düzenlemek
• Sorumluluk almak
• İlişkilerde karşılıklılığı gözetmek
• Dinlenme, oyun ve keyfe alan açmak
• Uzun vadeli sonuçları değerlendirmek

Şema terapinin önemli hedeflerinden biri, kişinin sağlıklı yetişkin işlevlerini güçlendirmesi ve zorlayıcı modlar etkinleştiğinde daha dengeli yanıtlar geliştirmesidir.

Mutlu Çocuk Modu Neden Önemlidir?

Mutlu çocuk modu; kişinin güvenli, kabul edilmiş, özgür ve kendiliğinden hissedebildiği deneyimlerle ilişkilidir. Şema terapide yalnızca sorunların azaltılması değil, yaşamda keyif, yaratıcılık, oyun ve yakınlığa alan açılması da önem taşır.

Bu modun desteklenmesi:

• Kişinin ihtiyaç duyduğu etkinlikleri fark etmesini
• Dinlenmeye izin vermesini
• Yakın ilişkilerde güvenli deneyimler oluşturmasını
• Kendiliğindenliğini geliştirmesini
• Başarı dışında da değer hissedebilmesini

destekleyebilir.

Mutlu çocuk modu, sorumlulukları yok saymak anlamına gelmez. Sağlıklı yetişkin işlevleriyle birlikte kişinin yaşamında denge ve canlılık oluşturur.

Şema Kimyası Nedir?

Şema kimyası, kişinin geçmişteki şemalarına tanıdık gelen insanlara veya ilişki biçimlerine güçlü bir çekim hissetmesini açıklamak için kullanılan bir kavramdır. Tanıdık olan her zaman sağlıklı değildir; ancak kişi bildiği ilişki örüntülerini güvenli veya çekici olarak değerlendirebilir.

Örneğin duygusal yoksunluk şeması bulunan biri, duygularını paylaşmayan ve mesafeli kişilere tekrar tekrar yönelebilir. Bu seçim bilinçli bir acı arayışı değildir. Kişinin ilişki beklentileri ve başa çıkma biçimleri tanıdık örüntüyü sürdürebilir.

Şema kimyasını değerlendirirken:

• Benzer ilişki örüntülerinin tekrarlanıp tekrarlanmadığı
• Kişinin hangi özellikleri çekici bulduğu
• Yakınlık arttığında hangi şemaların etkinleştiği
• İhtiyaçların nasıl ifade edildiği
• Sınırların nasıl kurulduğu
• İlişki içindeki çatışmaların nasıl sürdüğü

incelenebilir.

Şema Terapi ve Bağlanma Arasındaki İlişki

Erken bakım ilişkileri, kişinin güven, yakınlık, ayrılık ve destek konularındaki beklentilerinin gelişmesine katkıda bulunabilir. Şema terapi, bu deneyimlerin yetişkin ilişkilerinde nasıl tekrarlandığını anlamaya önem verir.

Bağlanma örüntüleri değerlendirilirken kişinin:

• Yakınlık kurma biçimi
• Ayrılığa verdiği tepkiler
• Yardım isteme kapasitesi
• Güven ve kontrol ihtiyacı
• Çatışmalarda geri çekilme veya yapışma eğilimi
• İlişkilerdeki süreklilik beklentisi

ele alınabilir.

Geçmiş bağlanma deneyimleri bugünkü davranışları etkileyebilir; ancak kişinin değişemeyeceğini göstermez. Yeni ve güvenli ilişki deneyimleri farklı davranış örüntülerinin gelişmesini destekleyebilir.

Şema Terapi Süreci Nasıl Başlar?

Terapi sürecinin başlangıcında kişinin başvuru nedeni, güncel yaşam güçlükleri, önemli ilişkileri ve tekrar eden örüntüleri değerlendirilir. İlk görüşmelerde yalnızca geçmiş yaşam öyküsü toplanmaz; bugünkü sorunların hangi koşullarda ortaya çıktığı da incelenir.

ilk görüşme ve anamnez alma sürecinde şu alanlar ele alınabilir:

• Başvuru nedeninin gelişimi
• Çocukluk ve ergenlik dönemi deneyimleri
• Aile ilişkileri
• Yakın ilişkilerde tekrarlanan sorunlar
• Eğitim ve çalışma yaşamı
• Duygusal ve davranışsal başa çıkma yöntemleri
• Daha önce alınan destekler
• Fiziksel ve psikolojik sağlık bilgileri
• Risk ve güvenlik değerlendirmesi

Değerlendirme sürecinde soru formları kullanılabilir; ancak şema formülasyonu yalnızca ölçek sonuçlarına dayandırılmamalıdır. Görüşmeler, gözlemler ve yaşam örüntüleri birlikte ele alınmalıdır.

Şema Formülasyonu Nedir?

Şema formülasyonu, kişinin güncel sorunlarının temel ihtiyaçlar, şemalar, modlar ve başa çıkma biçimleriyle nasıl ilişkili olduğunu açıklayan kişiye özgü çalışma haritasıdır. Amaç kişiyi bir şema listesiyle etiketlemek değil, değişim için anlamlı bağlantılar kurmaktır.

Formülasyonda şu sorulara yanıt aranabilir:

• Hangi temel duygusal ihtiyaçlar yeterince karşılanmamış olabilir?
• Hangi şemalar güncel yaşamda daha sık etkinleşiyor?
• Şemaları hangi olaylar tetikliyor?
• Kişi hangi başa çıkma biçimlerini kullanıyor?
• Hangi modlar arasında geçiş yaşanıyor?
• Bu örüntüler ilişkileri ve işlevselliği nasıl etkiliyor?
• Sağlıklı yetişkin modu nasıl güçlendirilebilir?

Formülasyon terapi sürecinde yeni bilgiler geldikçe güncellenebilir. Başlangıçta oluşturulan açıklama değişmez ve kesin bir tanı olarak kullanılmamalıdır.

Terapötik İlişkinin Şema Terapideki Yeri

Şema terapide terapötik ilişki yalnızca tekniklerin uygulanacağı nötr bir ortam değildir. Danışanın ihtiyaçlarını, beklentilerini ve ilişki örüntülerini anlamaya yardımcı olan önemli bir çalışma alanıdır.

Terapi ilişkisinde:

• Danışanın duygusal deneyimi geçerli kabul edilir.
• Şema kaynaklı beklentiler açıkça konuşulabilir.
• Yakınlık ve sınırlar birlikte korunur.
• Danışanın terapiste yönelik tepkileri merakla incelenir.
• Profesyonel kendi duygusal tepkilerini değerlendirir.
• Güvenli ve tutarlı bir ilişki ortamı oluşturulur.

Terapötik ilişki, danışanın bütün ihtiyaçlarını karşılamaya veya günlük yaşamındaki ilişkilerin yerine geçmeye yönelik değildir. Etik ve profesyonel sınırlar içinde yeni ilişki deneyimlerinin gelişmesine destek olur.

Sınırlı Yeniden Ebeveynlik Nedir?

Sınırlı yeniden ebeveynlik, terapistin danışanın geçmişte yeterince karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlarını profesyonel sınırlar içinde anlamaya ve uygun biçimde yanıtlamaya çalışmasıdır.

Bu yaklaşım:

• Danışanın duygularını ciddiye almayı
• Güvenilir ve tutarlı bir ilişki sunmayı
• Gerçekçi sınırlar koymayı
• İhtiyaçların açıkça ifade edilmesini desteklemeyi
• Zarar verici iç eleştiriye karşı koruyucu bir tutum geliştirmeyi
• Sağlıklı yetişkin becerilerini modellemeyi

içerebilir.

Sınırlı yeniden ebeveynlik, terapistin danışanın ebeveyni olması veya mesleki sınırları kaldırması anlamına gelmez. Yaklaşımın “sınırlı” olarak adlandırılması, terapötik ilişkinin etik, profesyonel ve gerçekçi çerçevesini vurgular.

Empatik Yüzleştirme Ne Anlama Gelir?

Empatik yüzleştirme, kişinin başa çıkma davranışlarının geçmişte neden geliştiğini anlayışla karşılarken bu davranışların bugünkü zarar verici sonuçlarını da açık biçimde değerlendirmektir.

Örneğin kişi eleştirilmemek için bütün yakın ilişkilerden uzaklaşıyorsa terapist, bu davranışın geçmişte kişiyi koruduğunu anlayabilir. Aynı zamanda kaçınmanın bugün yalnızlığı ve duygusal yoksunluğu nasıl sürdürdüğünü görünür hâle getirebilir.

Empatik yüzleştirme:

• Davranışı yargılamaz.
• Geçmişteki koruyucu işlevi kabul eder.
• Güncel maliyeti açıkça ele alır.
• Kişinin değişim sorumluluğunu destekler.
• Alternatif davranışların geliştirilmesine yönelir.

Empati, her davranışı onaylamak anlamına gelmediği gibi yüzleştirme de sert eleştiri veya utandırma değildir.

Şema Terapide Bilişsel Teknikler

Bilişsel çalışmalar, şemanın sunduğu olumsuz değerlendirmelerin doğruluğunu ve işlevini incelemeye yardımcı olur. Kişinin yalnızca şemayı destekleyen olayları hatırlayıp hatırlamadığı veya karşıt kanıtları gözden kaçırıp kaçırmadığı değerlendirilebilir.

Bilişsel teknikler kapsamında:

• Şemayı destekleyen ve desteklemeyen kanıtların incelenmesi
• Geçmiş deneyimlerle bugünkü koşulların ayrılması
• Katı ve genelleyici düşüncelerin değerlendirilmesi
• Daha dengeli bakış açıları oluşturulması
• Sağlıklı yetişkin perspektifinden yanıtlar geliştirilmesi
• Şema kartlarının veya hatırlatıcı metinlerin hazırlanması

gibi çalışmalar kullanılabilir.

Şema terapi yalnızca düşünceleri mantıksal olarak değiştirmeyi amaçlamaz. Kişi düşüncenin gerçekçi olmadığını bilse bile duygu ve davranış örüntüsü devam edebilir. Bu nedenle deneyimsel ve davranışsal yöntemlerden de yararlanılır.

Deneyimsel Teknikler Nasıl Kullanılır?

Deneyimsel teknikler, şemalarla ilişkili duygulara ve anılara güvenli bir terapötik çerçevede ulaşmayı amaçlar. İmgeleme, sandalye çalışmaları ve modlar arası diyaloglar bu alanda kullanılan yöntemler arasında bulunabilir.

Bu çalışmaların amaçları şunlar olabilir:

• Şemanın geliştiği deneyimlerle bağlantı kurmak
• Kırılgan çocuk modunun ihtiyaçlarını fark etmek
• Cezalandırıcı iç seslere karşı sağlıklı yanıt geliştirmek
• Bastırılmış duyguların ifade edilmesini desteklemek
• Geçmiş anıya farklı ve koruyucu bir anlam kazandırmak
• Sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmek

Deneyimsel teknikler yoğun duygular ortaya çıkarabilir. Kişinin hazır oluşu, güvenliği ve duygusal düzenleme kapasitesi değerlendirilmeden mekanik biçimde uygulanmamalıdır.

İmgeleme Çalışmaları Nedir?

İmgeleme çalışmalarında kişi belirli bir anıyı veya duygusal durumu zihninde canlandırabilir. Terapist, kişinin o anda ne hissettiğini, neye ihtiyaç duyduğunu ve sağlıklı yetişkin perspektifinden nasıl korunabileceğini değerlendirmesine yardımcı olabilir.

İmgeleme sürecinde:

• Çalışmanın amacı açıklanmalıdır.
• Kişinin katılımı gönüllü olmalıdır.
• Duygusal yoğunluk takip edilmelidir.
• Kişi gerektiğinde çalışmayı durdurabilmelidir.
• Uygulama sonrasında deneyim birlikte değerlendirilmelidir.
• Günlük yaşama dönüş için yeterli zaman ayrılmalıdır.

Travmatik anılarla imgeleme çalışmak özel mesleki yetkinlik gerektirir. Yoğun belirtileri bulunan kişilerde güvenlik ve istikrar çalışmaları öncelik taşıyabilir.

Sandalye Çalışmalarının İşlevi

Sandalye çalışmalarında kişinin farklı modları veya içsel sesleri ayrı konumlarda ifade etmesi sağlanabilir. Örneğin cezalandırıcı ebeveyn modu ile kırılgan çocuk modu arasındaki etkileşim görünür hâle getirilebilir.

Bu yöntem:

• İçsel çatışmaları somutlaştırabilir.
• Eleştirel mesajların etkisini fark ettirebilir.
• Bastırılmış öfke veya ihtiyaçların ifade edilmesini destekleyebilir.
• Sağlıklı yetişkin yanıtlarının geliştirilmesine yardımcı olabilir.
• Farklı modlar arasındaki geçişleri görünür hâle getirebilir.

Sandalye çalışması bir canlandırma gösterisi değildir. Terapötik hedefe, kişinin hazır oluşuna ve güvenli ilişki çerçevesine göre kullanılmalıdır.

Davranış Örüntülerini Kırma

Şema terapi yalnızca şemaların neden geliştiğini anlamakla tamamlanmaz. Kişinin şemayı sürdüren davranışlarını fark etmesi ve yerine daha sağlıklı davranışlar geliştirmesi gerekir. Bu aşama davranış örüntülerini kırma olarak ele alınabilir.

Davranış değişikliği için:

1. Tekrarlanan örüntü açık biçimde tanımlanır.
2. Davranışı tetikleyen şema ve modlar belirlenir.
3. Kısa ve uzun vadeli sonuçlar değerlendirilir.
4. Alternatif davranış seçenekleri geliştirilir.
5. Küçük ve uygulanabilir bir adım seçilir.
6. Olası engeller önceden değerlendirilir.
7. Uygulama sonrasında sonuçlar gözden geçirilir.

Örneğin boyun eğicilik örüntüsü bulunan bir kişi bütün ilişkilerinde bir anda kesin sınırlar koymaya çalışmak yerine düşük riskli bir durumda küçük bir tercih belirtmekle başlayabilir.

Şema Terapi ve Bilişsel Davranışçı Yaklaşım

Şema terapi, bilişsel davranışçı yaklaşımın düşünce, duygu ve davranış ilişkisine yönelik temel kavramlarından yararlanır. Bununla birlikte erken dönem ihtiyaçlara, terapötik ilişkiye, şema modlarına ve deneyimsel tekniklere daha geniş yer verir.

Psikolojik danışmanlıkta davranışların işlevini değerlendirmek için davranışçı müdahale teknikleri önemli bir çalışma alanı sunabilir. Şema terapide ise davranışın yalnızca görünen sonucu değil, hangi şema ve mod tarafından sürdürüldüğü de incelenir.

Farklı terapi yaklaşımlarının tekniklerini gelişigüzel biçimde bir araya getirmek yerine her yöntemin kuramsal temeli, amacı ve danışanın ihtiyacına uygunluğu değerlendirilmelidir.

Şema Terapi ile Kabul ve Kararlılık Terapisi Arasındaki İlişki

Şema terapi ve Kabul ve Kararlılık Terapisi farklı kuramsal modellerdir. Bununla birlikte kişinin katı düşünce ve davranış örüntülerini fark etmesi, zorlayıcı duygularla daha işlevsel ilişki kurması ve sağlıklı davranış seçenekleri geliştirmesi açısından bazı ortak çalışma alanları bulunabilir.

psikolojik esneklik ve değer odaklı davranış, kişinin şema kaynaklı düşünceler etkinleştiğinde otomatik tepkiler yerine daha bilinçli davranışlar geliştirmesine katkı sağlayabilecek tamamlayıcı kavramlardır.

Bu yaklaşımlar birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Bir vaka için hangi yöntemin veya bütünleştirme biçiminin uygun olduğu, profesyonelin temel eğitimi ve vaka formülasyonu doğrultusunda değerlendirilmelidir.

Şema Terapi Aile ve Çift İlişkilerinde Nasıl Ele Alınır?

Yakın ilişkiler, şemaların ve modların yoğun biçimde etkinleşebildiği alanlardır. Partnerin davranışı, geçmişteki terk edilme, kusurluluk, boyun eğicilik veya duygusal yoksunluk deneyimlerini hatırlatan tepkiler oluşturabilir.

aile ve çift ilişkilerindeki örüntüler değerlendirilirken:

• Her kişinin etkinleşen şemaları
• Çiftin tekrar eden çatışma döngüsü
• Modların birbirini nasıl tetiklediği
• İhtiyaçların ifade edilme biçimi
• Yakınlık ve sınır sorunları
• Eleştiri, savunma ve geri çekilme davranışları

incelenebilir.

Örneğin eşlerden birinin terk edilme şeması yoğun güvence istemesine, diğerinin duygusal ketlenme örüntüsü ise geri çekilmesine yol açabilir. Geri çekilme ilk kişinin kaygısını artırırken yoğun talep diğer eşin daha fazla uzaklaşmasına neden olabilir.

Şema Terapi Hangi Sorunlarda Kullanılabilir?

Şema terapi, uzun süredir devam eden ve farklı yaşam alanlarında tekrarlanan psikolojik örüntülerin değerlendirilmesinde kullanılan yaklaşımlardan biridir. Ancak her başvuru için uygunluğu profesyonel değerlendirme sonucunda belirlenmelidir.

Yaklaşım şu alanlarla ilişkili çalışmalarda değerlendirilebilir:

• Tekrarlanan ilişki sorunları
• Yoğun terk edilme ve reddedilme kaygıları
• Kalıcı değersizlik ve utanç duyguları
• Aşırı öz eleştiri
• Katı mükemmeliyetçilik
• Sınır koyma güçlükleri
• Kronik boyun eğicilik veya kendini feda
• Duyguları tanıma ve ifade etme sorunları
• Kaçınma ve erteleme örüntüleri
• Kişilik örüntüleriyle ilişkili güçlükler

Bu liste, şema terapinin her durumda tek başına yeterli olduğu anlamına gelmez. Başvuru nedeni, risk düzeyi, tanısal değerlendirme ve kişinin ihtiyaçları dikkate alınmalıdır.

Travmatik Deneyimlerde Şema Terapi

Travmatik deneyimler, güvenlik, kontrol, değer ve yakınlıkla ilişkili şemaların gelişmesine veya güçlenmesine katkıda bulunabilir. Şema terapi travmatik yaşantılarla ilişkili örüntüleri ele alabilir; ancak yoğun travma belirtileri özel değerlendirme ve yetkinlik gerektirir.

Travma çalışmalarında:

• Güncel güvenlik önceliklendirilmelidir.
• Kişinin duygusal düzenleme kapasitesi değerlendirilmelidir.
• Yoğun anılarla çalışmaya acele edilmemelidir.
• Kopukluk ve aşırı uyarılma belirtileri izlenmelidir.
• Deneyimsel teknikler kişiye göre uyarlanmalıdır.
• Gerekli durumlarda farklı uzmanlık alanlarıyla iş birliği yapılmalıdır.

Bir şema terapi eğitiminin tamamlanması, tek başına travma odaklı psikoterapi yürütme yeterliliği kazandırmaz. Profesyonelin temel mesleki eğitimi, klinik deneyimi ve ilgili alandaki yetkinliği belirleyicidir.

Şema Terapide İlerlemenin Değerlendirilmesi

Terapi sürecindeki ilerleme yalnızca yoğun duyguların azalmasıyla değerlendirilmez. Kişinin şemalarını daha erken fark etmesi, mod geçişlerini tanıması, ihtiyaçlarını ifade etmesi ve daha sağlıklı davranışlar geliştirmesi de değişimin önemli göstergeleridir.

İlerleme şu alanlarda gözlenebilir:

• Şema tetikleyicilerini fark etme
• Kırılgan duyguları tanımlayabilme
• Cezalandırıcı iç sese karşı durabilme
• Kaçınma davranışlarının azalması
• Daha açık sınırlar kurabilme
• İhtiyaçları uygun biçimde ifade etme
• Yakın ilişkilerde farklı davranışlar deneyebilme
• Sağlıklı yetişkin modunun güçlenmesi
• Oyun, dinlenme ve keyfe alan açabilme

Değişim doğrusal ilerlemeyebilir. Yoğun stres, kayıp veya ilişki sorunları eski şemaların yeniden etkinleşmesine neden olabilir. Önemli olan kişinin bu süreci daha erken fark ederek farklı yanıtlar geliştirebilmesidir.

Şema Terapide Etik İlkeler

Şema terapi, yoğun duygulara, geçmiş deneyimlere ve terapötik ilişkiye odaklandığı için açık etik sınırlar gerektirir. Terapistin destekleyici olması, profesyonel rol ve sorumlulukları ortadan kaldırmaz.

Etik uygulamada:

• Bilgilendirilmiş katılım sağlanmalıdır.
• Gizlilik ve kişisel veri güvenliği korunmalıdır.
• Profesyonel yalnızca yetkin olduğu alanda çalışmalıdır.
• Deneyimsel tekniklerin amacı açıklanmalıdır.
• Danışan istemediği bir çalışmaya zorlanmamalıdır.
• Yoğun duygusal tepkiler dikkatle izlenmelidir.
• Bağımlı ilişki oluşturacak sınır ihlallerinden kaçınılmalıdır.
• Risk ve güvenlik değerlendirmesi yapılmalıdır.
• Gerekli durumlarda uygun uzmanlara yönlendirme sağlanmalıdır.

Şema terapi tekniklerini öğrenmek, temel mesleki eğitimden bağımsız biçimde psikoterapi, tanı veya klinik değerlendirme yetkisi kazandırmaz.

Şema Terapi Uygulamasında Sık Yapılan Hatalar

• Kişiyi tek bir şemayla tanımlamak
• Ölçek sonucunu kesin şema formülasyonu kabul etmek
• Her güncel sorunu çocukluk deneyimlerine bağlamak
• Aile üyelerini suçlayan bir dil kullanmak
• Şema ile psikiyatrik tanıyı birbirine karıştırmak
• Başa çıkma biçimlerinin geçmişteki işlevini görmezden gelmek
• Modları sabit kişilik özellikleri olarak sunmak
• Deneyimsel teknikleri hazır oluşu değerlendirmeden uygulamak
• Sınırlı yeniden ebeveynliği mesleki sınırların kaldırılması olarak yorumlamak
• Empatik yüzleştirmeyi sert eleştiriye dönüştürmek
• Yalnızca geçmişi anlamaya odaklanıp davranış değişikliğini ihmal etmek
• Sağlıklı yetişkin modunu kusursuzluk beklentisine dönüştürmek
• Risk ve güvenlik değerlendirmesini göz ardı etmek
• Sertifikayı bağımsız terapi yetkisi olarak değerlendirmek

Şema terapi, şema isimlerini öğrenip danışanın davranışlarıyla eşleştirmekten daha kapsamlıdır. Kişiye özgü formülasyon, güvenli terapötik ilişki ve farklı müdahale yöntemlerinin dengeli kullanımı gerekir.

Şema Terapi Öğrenirken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Şema terapi öğrenme sürecinde erken dönem uyumsuz şemaların tanımlarını bilmek önemli olmakla birlikte yeterli değildir. Şemaların nasıl değerlendirileceği, modlarla nasıl ilişkilendirileceği ve terapötik süreçte hangi müdahalelerin ne zaman kullanılacağı anlaşılmalıdır.

Öğrenme sürecinde şu alanlar önem taşır:

• Temel duygusal ihtiyaçları anlamak
• Şema alanlarını ve başa çıkma biçimlerini ayırt etmek
• Mod modelini vaka formülasyonunda kullanmak
• Terapötik ilişki ve sınırlı yeniden ebeveynlik sınırlarını bilmek
• Empatik yüzleştirme becerisi geliştirmek
• Bilişsel, deneyimsel ve davranışsal teknikleri amaçlarına göre seçmek
• Risk ve güvenlik değerlendirmesi yapmak
• Etik ve mesleki yetkinlik sınırlarını korumak
• Vaka çalışmaları ve mesleki geri bildirimden yararlanmak

terapötik dinleme ve görüşme becerileri, şema terapinin tekniklerinden önce güvenli bir profesyonel ilişki kurmak ve danışanın deneyimini doğru değerlendirmek açısından temel önem taşır.

Şema Terapi Sertifika Programı Hakkında

İstanbul Kent Üniversitesi Yaşam Boyu Eğitim Merkezi tarafından sunulan Şema Terapi Sertifika Programı, şema terapi yaklaşımının temel kavramlarını ve terapötik değerlendirme çerçevesini incelemek isteyen katılımcılara yönelik canlı bir eğitim programıdır.

Resmî program sayfasının ayrıntılı içeriğine mevcut erişimde ulaşılamadığı için ders modülleri, eğitmen bilgileri, hedef katılımcılar, uygulama çalışmaları, değerlendirme yöntemi ve belgelendirme özellikleri hakkında doğrulanamayan kurum bilgilerine yer verilmemiştir.

Şema Terapi Sertifika Programı hakkında güncel içerik, canlı ders yapısı, katılım koşulları, değerlendirme yöntemi ve belgelendirme bilgileri İstanbul Kent Üniversitesi Yaşam Boyu Eğitim Merkezi tarafından yayımlanan resmî program sayfasından incelenmelidir.

Programın tamamlanması tek başına psikolog, psikolojik danışman, psikoterapist veya ruh sağlığı uzmanı unvanı kazandırmaz. Şema terapi tekniklerinin profesyonel uygulamalarda kullanımı; kişinin temel mesleki eğitimi, klinik yetkinliği, etik sorumlulukları ve ilgili düzenlemeler doğrultusunda değerlendirilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Şema terapi nedir?

Çocukluk ve ergenlik dönemlerinden gelişebilen kalıcı düşünce, duygu ve davranış örüntülerini; temel ihtiyaçlar, şemalar, modlar ve başa çıkma biçimleri üzerinden değerlendiren bütünleştirici psikoterapi yaklaşımıdır.

Şema ne demektir?

Kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkındaki kalıcı anlamlandırma örüntüsüdür. Düşüncelerin yanında duyguları, anıları, beden duyumlarını ve davranış eğilimlerini de içerebilir.

Şemalar yalnızca çocuklukta mı oluşur?

Temelleri çoğunlukla çocukluk ve ergenlik deneyimleriyle ilişkilendirilse de sonraki yaşam olayları şemaların güçlenmesine, değişmesine veya farklı biçimlerde ortaya çıkmasına katkı sağlayabilir.

Şema modu nedir?

Belirli bir anda etkin olan yoğun duygu, düşünce ve davranış durumudur. Kırılgan çocuk, cezalandırıcı ebeveyn, kopuk korungan ve sağlıklı yetişkin gibi farklı mod örüntüleri bulunabilir.

Şema ile mod arasındaki fark nedir?

Şema daha kalıcı ve uzun süreli anlamlandırma örüntüsüdür. Mod ise belirli bir anda etkinleşen duygu, düşünce ve davranış durumunu ifade eder.

Sınırlı yeniden ebeveynlik ne demektir?

Terapistin danışanın karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlarını profesyonel ve etik sınırlar içinde anlaması, güvenilir ilişki kurması ve sağlıklı yetişkin işlevlerini desteklemesidir.

Şema terapi yalnızca geçmişe mi odaklanır?

Hayır. Geçmiş deneyimlerin güncel düşünce, duygu, ilişki ve davranış örüntülerini nasıl etkilediğini inceler ve bugünkü davranışları değiştirmeye yönelik çalışmalar içerir.

Şema terapi çift ilişkilerinde kullanılabilir mi?

Yakın ilişkilerde etkinleşen şemalar, modlar ve tekrar eden çatışma döngüleri değerlendirilebilir. Uygunluk, çiftin ihtiyaçları ve profesyonel değerlendirme doğrultusunda belirlenmelidir.

Şema terapi hangi sorunlarda kullanılabilir?

Tekrarlanan ilişki sorunları, yoğun öz eleştiri, değersizlik, terk edilme kaygısı, sınır koyma güçlükleri ve kalıcı davranış örüntüleriyle ilişkili çalışmalarda değerlendirilebilir.

Şema terapi eğitimi terapi uygulama yetkisi sağlar mı?

Hayır. Bir sertifika programının tamamlanması, temel mesleki eğitimden bağımsız olarak psikoterapi, tanı veya klinik değerlendirme yetkisi oluşturmaz.

Programın güncel bilgileri nereden incelenebilir?

Ders kapsamı, canlı eğitim yapısı, katılım koşulları, değerlendirme ve belgelendirme ayrıntıları resmî program sayfasından incelenmelidir.

Tekrarlanan Yaşam Örüntülerini Anlamak ve Değiştirmek

Şema terapi, kişinin yaşamında tekrar eden ilişki sorunlarını, yoğun duygusal tepkilerini ve değiştirmekte zorlandığı davranışlarını geçmişten bugüne uzanan bütüncül bir çerçevede anlamayı amaçlar. Erken dönem uyumsuz şemalar, temel duygusal ihtiyaçlar, başa çıkma biçimleri ve şema modları bu değerlendirme sürecinin temel kavramlarıdır.

Terapi süreci yalnızca şemaların kökenini bulmaya dayanmaz. Kişinin kırılgan ihtiyaçlarını tanıması, cezalandırıcı iç seslere karşı daha sağlıklı yanıtlar geliştirmesi, kaçınma ve aşırı telafi davranışlarını değiştirmesi ve sağlıklı yetişkin işlevlerini güçlendirmesi hedeflenir.

Şema terapi kapsamında şemaları, modları, temel duygusal ihtiyaçları, terapötik ilişkiyi, deneyimsel teknikleri ve davranış örüntülerini kırma çalışmalarını sistematik biçimde incelemek isteyenler, programın güncel içeriğini İstanbul Kent Üniversitesi Yaşam Boyu Eğitim Merkezi resmî sayfasından değerlendirebilir.