Sosyal Bilimlerde Araştırma Etiği Nedir?

Sosyal bilimlerde araştırma etiği, bilimsel bilgi üretirken bireylere ve topluluklara zarar verilmemesini, katılımcıların özgür iradesine saygı gösterilmesini ve araştırmanın dürüst biçimde yürütülmesini amaçlar. Etik değerlendirme hem katılımcıların korunmasını hem de üretilen bilginin güvenilirliğini destekler.

Sosyal bilim araştırmaları her zaman fiziksel müdahale içermese de psikolojik, sosyal, hukuki veya ekonomik riskler doğurabilir. Hassas bir konuda yapılan görüşme katılımcıda duygusal zorlanmaya yol açabilir. Kimlik bilgilerinin açığa çıkması ise kişinin aile, çalışma veya sosyal yaşamını etkileyebilir.

Bu nedenle araştırmacının yalnızca “Katılımcıya fiziksel zarar veriliyor mu?” sorusunu değil, aşağıdaki soruları da değerlendirmesi gerekir:

• Araştırmaya katılım gerçekten gönüllü mü?
• Katılımcı kendisinden ne beklendiğini anlayabiliyor mu?
• Toplanan veriler kişinin kimliğini açığa çıkarabilir mi?
• Araştırma belirli bir grubu damgalayabilir mi?
• Katılımcının araştırmadan çekilmesi mümkün mü?
• Verilere kimler erişebilecek?
• Bulgular bağlamından koparılmadan mı sunulacak?

Sosyal Bilimlerde Temel Etik İlkeler Nelerdir?

Özerkliğe Saygı

Katılımcılar, araştırmaya katılıp katılmama konusunda özgürce karar verebilmelidir. Karar verebilmeleri için araştırmanın amacı, süreci, olası riskleri ve hakları hakkında anlaşılır bilgiye ulaşmaları gerekir.

Zarar Vermeme

Araştırma, katılımcıya fiziksel, psikolojik, sosyal, ekonomik veya hukuki zarar verme riskini mümkün olan en düşük seviyede tutmalıdır. Risk tamamen ortadan kaldırılamıyorsa gerekçesi ve alınacak önlemler açıkça değerlendirilmelidir.

Yarar Sağlama

Araştırmanın bilimsel veya toplumsal açıdan anlamlı bir amaca sahip olması beklenir. Katılımcıların zamanı ve paylaştığı bilgiler, yanıtlanabilir bir araştırma sorusu için kullanılmalıdır.

Adalet

Araştırmanın risk ve yararları gruplar arasında adil biçimde dağıtılmalıdır. Belirli gruplar yalnızca kolay ulaşılabildikleri veya itiraz etme güçleri daha düşük olduğu için araştırmaya dâhil edilmemelidir.

Gizlilik ve Mahremiyet

Katılımcının hangi bilgileri, kimlerle ve hangi koşullarda paylaşacağına ilişkin beklentisine saygı gösterilmelidir. Araştırmacı, toplanan verileri yetkisiz erişime karşı korumalıdır.

Bilimsel Dürüstlük

Verilerin uydurulmaması, değiştirilmemesi veya yalnızca istenen sonuçları destekleyecek biçimde seçilmemesi gerekir. Araştırmanın yöntemi, sınırlılıkları ve olası çıkar çatışmaları açık biçimde belirtilmelidir.

Sosyal Bilimlerde Etik Kurul Onayı Ne Zaman Gerekir?

İnsan katılımcılardan anket, görüşme, gözlem, deney veya benzeri yöntemlerle veri toplanan birçok akademik araştırmada etik kurul değerlendirmesi gerekebilir. Mevcut kişisel verilerin kullanılması, hassas gruplarla çalışılması veya çevrim içi toplulukların incelenmesi de etik inceleme gerektirebilir.

Etik kurul gerekliliği; araştırmanın türüne, kuruma, disipline, veri kaynağına ve yürürlükteki kurallara göre değişebilir. Bu nedenle araştırmacı yalnızca benzer bir çalışmada onay alınmamış olmasına dayanarak karar vermemelidir. Bağlı bulunduğu kurumun güncel yönergesini ve başvuru koşullarını incelemelidir.

Etik kurul değerlendirmesi genellikle şu unsurları ele alır:

• Araştırmanın amacı ve bilimsel gerekçesi
• Katılımcıların nasıl seçileceği
• Veri toplama araçları ve süreçleri
• Bilgilendirilmiş onam yöntemi
• Olası riskler ve alınacak önlemler
• Mahremiyet ve veri güvenliği planı
• Hassas veya kırılgan gruplara yönelik korumalar
• Verilerin saklanma, paylaşılma ve imha edilme biçimi

Etik kurul onayı, araştırma tamamlandıktan sonra alınacak biçimsel bir belge değildir. Gerekli durumlarda veri toplamaya başlamadan önce başvuru yapılmalı ve onaylanan araştırma planına uygun hareket edilmelidir.

Bilgilendirilmiş Onam Nedir?

Bilgilendirilmiş onam, katılımcının araştırma hakkında yeterli bilgi edindikten sonra özgür iradesiyle katılmayı kabul etmesidir. Yalnızca imzalı bir formdan ibaret değildir; bilgilendirme, anlama ve gönüllü karar verme sürecidir.

Bir onam açıklamasında genel olarak şu bilgilere yer verilebilir:

• Araştırmanın amacı
• Katılımcıdan yapılması beklenenler
• Katılımın yaklaşık kapsamı
• Öngörülebilen risk ve rahatsızlıklar
• Varsa beklenen yararlar
• Katılımın gönüllü olduğu
• Yanıtlanmak istenmeyen soruların geçilebileceği
• Katılımcının araştırmadan çekilebileceği
• Verilerin nasıl saklanacağı ve kullanılacağı
• Araştırmacıya nasıl ulaşılabileceği

Bilgilendirme metni hedef grubun yaşına, eğitim düzeyine ve dil özelliklerine uygun olmalıdır. Teknik terimlerle dolu uzun bir form, katılımcı tarafından anlaşılmıyorsa gerçek anlamda bilgilendirilmiş onam sağlamayabilir.

Onam Her Zaman Yazılı mı Olmalıdır?

Onam yöntemi araştırmanın koşullarına ve kurumun etik kurallarına göre farklılaşabilir. Bazı durumlarda yazılı, sözlü veya dijital onam kullanılabilir. Ancak seçilen yöntemin gerekçesi açıklanmalı ve etik kurulun gerekliliklerine uygun olmalıdır.

Gönüllü Katılım Nasıl Sağlanır?

Katılımın gönüllü olması için kişinin açık veya örtülü baskı altında kalmadan karar verebilmesi gerekir. Araştırmacı ile katılımcı arasında güç ilişkisi bulunduğunda gönüllülük daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Öğretim elemanının kendi öğrencileriyle, yöneticinin çalışanlarla veya hizmet sağlayıcının danışanlarla araştırma yürütmesi bu duruma örnek olabilir. Katılımcı, araştırmaya katılmamasının notunu, işini veya aldığı hizmeti etkileyeceğini düşünebilir.

Gönüllülüğü desteklemek için:

• Katılmamanın herhangi bir hak kaybına yol açmayacağı belirtilmelidir.
• Katılımcı istediği soruyu yanıtsız bırakabilmelidir.
• Çekilme hakkı anlaşılır biçimde açıklanmalıdır.
• Aşırı yönlendirici veya baskı oluşturabilecek ifadelerden kaçınılmalıdır.
• Teşvikler kişinin riskleri göz ardı etmesine yol açacak düzeyde olmamalıdır.
• Mümkün olduğunda veri toplama sürecindeki güç ilişkisi azaltılmalıdır.

Mahremiyet, Gizlilik ve Anonimlik Arasındaki Fark Nedir?

Bu kavramlar birbirleriyle ilişkili olmakla birlikte aynı anlama gelmez.

Katılımcılara “Veriler tamamen anonimdir” denmeden önce araştırmanın gerçekten anonim olup olmadığı kontrol edilmelidir. E-posta adresi, IP bilgisi, ses kaydı veya ayrıntılı demografik bilgi toplanıyorsa kişinin doğrudan ya da dolaylı olarak tanınması mümkün olabilir.

Anonimleştirme ve Kodlama Nasıl Yapılır?

Anonimleştirme, verinin belirli bir kişiyle ilişkilendirilmesini kalıcı biçimde engellemeyi amaçlar. Kodlama veya takma ad kullanımı ise doğrudan kimlik bilgilerini veri setinden ayırabilir; ancak kod anahtarı saklandığı sürece bağlantı yeniden kurulabilir.

Kimlik riskini azaltmak için şu önlemler değerlendirilebilir:

• Ad, telefon ve kimlik numarası gibi doğrudan tanımlayıcıları veri setinden ayırmak
• Katılımcılara kod veya takma ad vermek
• Kod anahtarını araştırma verisinden ayrı saklamak
• Gereksiz demografik bilgileri toplamamak
• Çok ayrıntılı meslek, konum veya kurum bilgisini genelleştirmek
• Doğrudan alıntılardaki tanımlayıcı ayrıntıları çıkarmak
• Küçük grupların ayrı ayrı raporlanmasının yaratacağı riski değerlendirmek

Özellikle küçük topluluklarda yalnızca ismi kaldırmak yeterli olmayabilir. Yaş, görev, kurum ve yaşanan olayın birleşimi katılımcının kimliğini ortaya çıkarabilir.

Araştırma Verileri Nasıl Güvenli Saklanır?

Veri güvenliği, dosyaya parola koymaktan daha geniş bir süreçtir. Araştırmacı hangi verilerin toplanacağını, nerede saklanacağını, kimlerin erişeceğini ve ne zaman imha edileceğini veri toplamadan önce planlamalıdır.

Bir veri yönetimi planında şu sorular yanıtlanabilir:

• Hangi kişisel ve hassas veriler toplanacak?
• Bu verilerin tamamı araştırma için gerekli mi?
• Ses ve görüntü kayıtları nerede saklanacak?
• Verilere araştırma ekibinden kimler erişebilecek?
• Veriler şifreli olarak korunacak mı?
• Yedekleme nasıl gerçekleştirilecek?
• Veriler ne kadar süre saklanacak?
• Saklama süresi sonunda nasıl imha edilecek?
• Veriler gelecekte başka araştırmalarda kullanılacak mı?

Katılımcıdan gelecekteki kullanım için onam alınmamışsa araştırma verilerinin yeni bir çalışma amacıyla kullanılması ayrıca etik ve hukuki değerlendirme gerektirebilir.

Veri Minimizasyonu Nedir?

Veri minimizasyonu, araştırma amacı için gerekli olmayan kişisel bilgilerin toplanmamasıdır. “Daha sonra gerekebilir” düşüncesiyle gereğinden fazla veri toplamak, mahremiyet ve güvenlik riskini artırır.

Örneğin araştırma sorusu yaş grupları üzerinden yanıtlanabiliyorsa katılımcının tam doğum tarihini toplamak gerekmeyebilir. Aynı şekilde belirli bir bölge yeterliyse açık adres istemek araştırma amacıyla orantısız olabilir.

Her veri alanı için şu soru sorulmalıdır: “Bu bilgi olmadan araştırma sorusu yanıtlanabilir mi?” Yanıt evetse ilgili bilginin toplanmaması daha uygun olabilir.

Hassas ve Kırılgan Gruplarla Araştırma

Bazı gruplar yaş, sağlık durumu, ekonomik koşullar, hukuki statü, kurumsal bağımlılık veya güç ilişkileri nedeniyle araştırmanın risklerinden daha fazla etkilenebilir. Çocuklar, karar verme yeterliliği sınırlı kişiler, göçmenler, tutuklular, çalışanlar ve hizmet alan bireyler araştırmanın bağlamına göre ek korumaya ihtiyaç duyabilir.

Bir grubu otomatik olarak “kırılgan” olarak etiketlemek yerine hangi koşulun hangi riski oluşturduğu açıklanmalıdır. Ek önlemler şunları içerebilir:

• Bilgilendirme metnini katılımcının anlayabileceği biçimde hazırlamak
• Gerekli durumlarda yasal temsilci izni ve katılımcının uygun onayını birlikte almak
• Araştırmacı-katılımcı arasındaki güç dengesizliğini azaltmak
• Hassas soruları zorunlu tutmamak
• Görüşmeyi durdurma ve araştırmadan çekilme hakkını hatırlatmak
• Olası zorlanma durumları için yönlendirme planı hazırlamak

Görüşme ve Odak Grup Araştırmalarında Etik Riskler

Görüşmelerde katılımcı, planlanandan daha fazla kişisel bilgi paylaşabilir. Araştırmacı, konuyla ilgisi bulunmayan hassas ayrıntıları toplamamalı ve görüşmenin katılımcıda oluşturabileceği duygusal etkileri gözetmelidir.

Ses veya görüntü kaydı alınacaksa katılımcıya bu durum açıkça bildirilmelidir. Kayıt alınmasına verilen izin, elde edilen görüntülerin eğitim, tanıtım veya başka bir araştırmada kullanılmasına otomatik olarak izin verildiği anlamına gelmez.

Odak gruplarında araştırmacı kendi veri güvenliği uygulamalarını kontrol edebilir; ancak katılımcıların toplantıda duyduklarını dışarıda paylaşmamasını kesin olarak garanti edemez. Bu sınırlılık, katılımcılara araştırma öncesinde açıklanmalıdır.

Gözlem Araştırmalarında Etik İlkeler

Gözlem yapılan alanın herkese açık olması, oradaki bütün davranışların herhangi bir etik değerlendirme olmadan araştırma verisine dönüştürülebileceği anlamına gelmez. Kişilerin mahremiyet beklentisi, kaydedilen bilginin hassasiyeti ve araştırmanın oluşturabileceği risk dikkate alınmalıdır.

Gizli gözlem veya araştırmanın gerçek amacının tamamen açıklanmadığı tasarımlar, özel gerekçe ve dikkatli etik değerlendirme gerektirir. Daha az yanıltıcı bir yöntemle aynı sorunun yanıtlanıp yanıtlanamayacağı değerlendirilmelidir.

Araştırma sonrasında bilgilendirme yapılması planlanıyorsa bunun zamanı, kapsamı ve katılımcının verisinin kullanılmasına itiraz etme imkânı araştırma tasarımında açıklanmalıdır.

Çevrim İçi Araştırmalarda Etik Sorunlar

Sosyal medya paylaşımları, forumlar ve çevrim içi topluluklar sosyal bilim araştırmaları için önemli veri kaynaklarıdır. Ancak bir içeriğin teknik olarak erişilebilir olması, katılımcının bunun araştırmada kullanılmasını beklediği anlamına gelmeyebilir.

Çevrim içi araştırmalarda şu unsurlar değerlendirilmelidir:

• Platform herkese açık mı, üyelik veya grup onayı gerekiyor mu?
• Kullanıcılar paylaşımlarını hangi bağlamda yapmıştır?
• İçerik hassas kişisel bilgi barındırıyor mu?
• Doğrudan alıntı arama motoruyla kullanıcıya ulaşılmasını sağlar mı?
• Kullanıcı adı kaldırıldığında kimlik gerçekten korunuyor mu?
• Platformun kullanım koşulları veri toplamaya izin veriyor mu?
• Çocukların veya hassas grupların içerikleri bulunuyor mu?

Doğrudan alıntılar, kullanıcı adı kaldırılmış olsa bile arama motorunda bulunarak kişiye ulaşılmasını sağlayabilir. Gerekli durumlarda alıntının anlamını koruyarak kimlik riskini azaltan farklı raporlama yöntemleri değerlendirilmelidir.

Araştırmacının Rolü ve Konumlanışı Neden Önemlidir?

Araştırmacının yaşı, mesleki rolü, kurumsal konumu, değerleri ve katılımcılarla ilişkisi veri toplama ve yorumlama sürecini etkileyebilir. Sosyal bilimlerde araştırmacı her zaman tamamen dışarıda ve etkisiz bir gözlemci değildir.

Araştırmacının kendi konumunu değerlendirmesi şu soruları içerebilir:

• Katılımcılar beni hangi rol içinde görüyor?
• Konumum verilen yanıtları etkileyebilir mi?
• Konuya ilişkin hangi varsayımlara sahibim?
• Belirli sonuçları görmeye daha yatkın olabilir miyim?
• Katılımcılarla aramdaki güç ilişkisi gönüllülüğü etkiliyor mu?

Bu değerlendirme, araştırmacının tamamen tarafsız olduğunu ileri sürmek yerine araştırmaya olası etkilerini şeffaf biçimde ele almasını sağlar.

Veri Analizinde Etik Sorumluluklar

Etik sorumluluklar veri toplama tamamlandığında sona ermez. Analiz aşamasında verilerin istenen sonucu sağlayacak biçimde seçilmesi, uygun olmayan istatistiksel yöntem kullanılması veya karşıt bulguların gizlenmesi araştırmanın güvenilirliğini zedeler.

Analiz sırasında:

• Araştırma sorusuna ve veri türüne uygun yöntem seçilmelidir.
• Eksik veriler için yapılan işlemler açıklanmalıdır.
• Aykırı değerlerin çıkarılma gerekçesi kaydedilmelidir.
• Beklentiyi desteklemeyen sonuçlar gizlenmemelidir.
• İlişkisel sonuçlar doğrudan nedensellik gibi sunulmamalıdır.
• Alt grup analizleri katılımcıların kimliğini açığa çıkarmamalıdır.
• Analizin sınırlılıkları açık biçimde belirtilmelidir.

Sayısal araştırmalarda yöntemsel hata riskini azaltmak için nicel veri analizi veya R ile veri çözümleme bilgisi geliştirilebilir. Bununla birlikte herhangi bir yazılımın kullanılması, yanlış araştırma tasarımını kendiliğinden düzeltmez.

Bulguların Raporlanmasında Etik İlkeler

Araştırma sonuçları katılımcıları, toplulukları ve kurumları etkileyebilir. Bu nedenle bulgular sansasyonel bir dil kullanılmadan, verilerin izin verdiği sınırlar içinde raporlanmalıdır.

Etik bir raporlama sürecinde:

• Olumlu ve olumsuz sonuçlar dengeli biçimde sunulur.
• Çalışmanın sınırlılıkları gizlenmez.
• Katılımcıların kimliğini açığa çıkaran ayrıntılar kaldırılır.
• Belirli grupları damgalayıcı genellemelerden kaçınılır.
• İstatistiksel ilişki, kanıtlanmamış bir neden-sonuç ilişkisine dönüştürülmez.
• Katılımcı ifadeleri bağlamından koparılmaz.
• Araştırmacının çıkar çatışmaları açıklanır.

Katılımcıların kullandığı ifadelerin aktarılması özellikle nitel araştırmalarda değerlidir. Ancak doğrudan alıntının kişinin kimliğini ortaya çıkarma ihtimali varsa bilimsel katkı ile mahremiyet riski birlikte değerlendirilmelidir.

Akademik Dürüstlük ve Kaynak Kullanımı

Sosyal bilimlerde araştırma etiği yalnızca katılımcılarla ilişkili değildir. Araştırmacının başka bilim insanlarının düşünce ve bulgularını nasıl kullandığı da etik sorumluluğun parçasıdır.

Başka bir kaynaktan alınan özgün düşünce, bulgu veya anlatım uygun biçimde belirtilmelidir. Kaynak gösterilmeden yapılan doğrudan aktarımın yanı sıra birkaç kelime değiştirilerek yapılan yetersiz parafraz da etik sorun oluşturabilir.

Doğru kaynak kullanımını destekleyen bir intihalden kaçınma yaklaşımı, akademik dürüstlüğün yazım boyutunu güçlendirir. İlgili ve güvenilir yayınlara ulaşmak için ise sistemli literatür tarama yöntemleri kullanılmalıdır.

Yazarlık ve Katkı Etiği

Bir akademik çalışmada yazar olarak gösterilmek yalnızca itibarı değil, çalışmanın doğruluğuna ilişkin sorumluluğu da beraberinde getirir. Araştırmaya anlamlı bilimsel katkı sunmayan kişilerin yalnızca konumları nedeniyle yazar listesine eklenmesi etik sorun oluşturabilir.

Bunun tersine araştırma tasarımı, veri analizi veya metnin oluşturulmasına anlamlı katkıda bulunan kişinin dışarıda bırakılması da haksız yazarlık kapsamında değerlendirilebilir.

Araştırmanın başlangıcında şu konuların konuşulması yararlıdır:

• Ekip üyelerinin görev ve sorumlulukları
• Yazarlık için beklenen katkı düzeyi
• Yazar sıralamasının hangi ölçütlerle belirleneceği
• Verilere kimin erişebileceği
• Bulguların hangi yayınlarda kullanılacağı
• Anlaşmazlıkların nasıl çözüleceği

Çıkar Çatışması Nedir?

Çıkar çatışması; araştırmacının finansal, mesleki, kurumsal veya kişisel ilişkilerinin araştırma kararlarını etkileyebileceği ya da etkiliyormuş izlenimi oluşturabileceği durumdur. Çıkar çatışmasının bulunması araştırmanın otomatik olarak geçersiz olduğu anlamına gelmez; ancak şeffaf biçimde açıklanması ve yönetilmesi gerekir.

Örneğin araştırmanın sonuçlarından yararlanabilecek bir kurumun finansman sağlaması, araştırmacının incelediği kurumda yönetici olması veya katılımcılarla doğrudan hiyerarşik ilişki içinde bulunması değerlendirilmesi gereken durumlardır.

Yapay Zekâ Sosyal Bilim Araştırmalarında Nasıl Kullanılmalıdır?

Üretken yapay zekâ; anahtar kelime üretme, araştırma planını yapılandırma veya uzun bir metnin dilini gözden geçirme gibi yardımcı görevlerde kullanılabilir. Ancak bu sistemlerin kullanımı veri gizliliği, doğruluk, kaynak güvenilirliği ve şeffaflık açısından etik sorunlar doğurabilir.

Yapay zekâ kullanımında şu risklere dikkat edilmelidir:

• Katılımcılara ait kişisel veya hassas verilerin sisteme aktarılması
• Gerçekte var olmayan akademik kaynakların üretilmesi
• Yanlı veya ayrımcı sonuçların sorgulanmadan kabul edilmesi
• Yapay zekâ çıktısının araştırmacının özgün değerlendirmesi gibi sunulması
• Kullanım biçiminin kurum veya yayıncı kurallarına aykırı olması

Araştırmacı, kullandığı aracın veri işleme koşullarını ve kurumunun güncel politikasını incelemelidir. Üretken yapay zekâ okuryazarlığı, bu araçların yeteneklerini ve sınırlarını daha bilinçli değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Sosyal Bilimler ile Klinik Araştırma Etiği Arasındaki Fark

Her iki alanda da özerklik, yarar sağlama, zarar vermeme, adalet ve gizlilik temel öneme sahiptir. Bununla birlikte araştırmanın niteliğine bağlı olarak risklerin biçimi ve değerlendirme süreçleri değişebilir.

Klinik araştırmalarda tıbbi müdahaleler, tedavi süreçleri ve biyolojik örnekler öne çıkabilir. Sosyal bilimlerde ise mahremiyet, güç ilişkileri, damgalanma, duygusal zorlanma ve verilerin bağlamından koparılması gibi riskler daha belirgin olabilir.

Sağlık alanında veya klinik verilerle yürütülen çalışmalar, klinik araştırmalara özgü etik ilkeler ve ilgili mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.

Etik Araştırma İçin Adım Adım Kontrol Listesi

1. Araştırma sorusunu değerlendirin: Çalışmanın bilimsel ve toplumsal gerekçesini açıklayın.
2. Riskleri belirleyin: Fiziksel risklerin yanı sıra psikolojik, sosyal, ekonomik ve hukuki etkileri inceleyin.
3. Katılımcı grubunu gerekçelendirin: Grubun neden seçildiğini ve ek koruma gerekip gerekmediğini açıklayın.
4. Veri minimizasyonu yapın: Araştırma için gerekli olmayan kişisel bilgileri toplamayın.
5. Onam sürecini hazırlayın: Açık, anlaşılır ve gönüllülüğü destekleyen bir bilgilendirme oluşturun.
6. Veri güvenliği planı oluşturun: Erişim, saklama, yedekleme ve imha kurallarını belirleyin.
7. Etik kurul gerekliliğini kontrol edin: Veri toplamadan önce kurumsal kuralları inceleyin.
8. Araştırmacı rolünü değerlendirin: Güç ilişkilerini ve olası önyargıları belirleyin.
9. Analizi şeffaf yürütün: Veri dışlama ve yöntem kararlarını kaydedin.
10. Bulguları sorumlu biçimde raporlayın: Katılımcıları ve toplulukları koruyan bir dil kullanın.

Bu aşamaların tez planına nasıl yerleştirileceği konusunda tez ve araştırma tasarımı bütünlüğü de dikkate alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Her anket çalışması için etik kurul onayı gerekir mi?

Gereklilik araştırmanın niteliğine, veri türüne, kuruma ve güncel düzenlemelere göre değişebilir. Anketin çevrim içi veya kısa olması tek başına etik kurul gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Veri toplamadan önce bağlı olunan kurumun kuralları incelenmelidir.

Etik kurul onayı sonradan alınabilir mi?

Etik değerlendirme, gerekli olduğu durumlarda veri toplama başlamadan önce yapılmalıdır. Tamamlanmış bir araştırma için geriye dönük onay verilip verilemeyeceği ilgili kurulun kurallarına bağlıdır ve genellikle ciddi sorunlar doğurabilir.

Katılımcının imza atması bilgilendirilmiş onam için yeterli midir?

Hayır. Katılımcının araştırmanın amacını, sürecini, risklerini ve haklarını anlayabilmesi gerekir. İmza, bilgilendirme ve gönüllü karar sürecinin yerine geçmez.

Anonim veri ile gizli veri aynı mıdır?

Hayır. Anonim veride kişinin kimliği veriyle ilişkilendirilemez. Gizli veride ise araştırmacı kimliği biliyor olabilir ancak bilgiyi yetkisiz kişilerden koruma sorumluluğu taşır.

Sosyal medya paylaşımları izinsiz kullanılabilir mi?

Paylaşımın herkese açık olması tek başına kullanımın etik olduğu anlamına gelmez. Kullanıcının mahremiyet beklentisi, konunun hassasiyeti, kimliğin bulunabilirliği ve platform koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Görüşme kaydı için ayrıca izin gerekir mi?

Katılımcıya görüşmenin kaydedileceği, kaydın kimler tarafından dinleneceği, nerede saklanacağı ve ne zaman silineceği açıklanmalıdır. Araştırmaya katılmayı kabul etmek, kayıt alınmasını her durumda otomatik olarak kabul etmek anlamına gelmez.

Araştırmacı kendi öğrencileriyle araştırma yapabilir mi?

Yapılabilir; ancak not verme veya değerlendirme yetkisinden kaynaklanan güç ilişkisi gönüllülüğü etkileyebilir. Katılmamanın hiçbir akademik kayba yol açmayacağı açıklanmalı ve mümkün olduğunda bağımsız veri toplama yöntemleri değerlendirilmelidir.

Etik kurul onayı araştırmanın tamamen etik olduğunu garanti eder mi?

Hayır. Etik kurul belirli bir araştırma planını değerlendirir. Araştırmacı, onay sonrasında da süreç boyunca etik sorumluluklarını yerine getirmeli ve gerekli değişiklikler için kurulun belirlediği prosedürleri izlemelidir.

Araştırma etiği eğitimi etik kurul üyeliği veya akademik unvan sağlar mı?

Hayır. Bir eğitim programı tek başına etik kurul üyeliği, mesleki yetki veya akademik unvan kazandırmaz. Araştırma etiği ilkelerine ilişkin bilgi ve farkındalığın geliştirilmesini destekleyebilir.

Sonuç: Sosyal Bilimlerde Araştırma Etiği Nasıl Korunur?

Sosyal bilimlerde araştırma etiği; katılımcının imzaladığı bir formdan veya alınan kurul kararından daha kapsamlıdır. Araştırma sorusunun gerekliliği, gönüllü katılım, mahremiyet, veri güvenliği, adil katılımcı seçimi ve sorumlu raporlama birlikte ele alınmalıdır.

Etik araştırmacı yalnızca kuralları yerine getirmekle kalmaz; her aşamada vereceği kararların katılımcılar ve topluluklar üzerindeki olası etkilerini değerlendirir. Sosyal bilimlere özgü etik sorunları, katılımcı haklarını ve araştırmacı sorumluluklarını yapılandırılmış biçimde ele almak isteyenler, İstanbul Kent Üniversitesi Yaşam Boyu Eğitim Merkezi tarafından sunulan Sosyal Bilimler Özelinde Araştırma Etiği Eğitim Sertifika Programı hakkında bilgi alabilir.